Buiten de rechtsstrijd: waar het oordeel van de rechter ophoudt
Wanneer treedt een rechter ongeoorloofd buiten de grenzen van de rechtsstrijd? Artikel 23 Rv en 24 Rv geven het antwoord: de rechter beslist uitsluitend op de grondslag van hetgeen partijen hebben gevorderd en de daartoe aangevoerde feiten en omstandigheden. In hoger beroep wordt die grondslag verder ingeperkt door het grievenstelsel. Twee recente ontwikkelingen (een conclusie van een advocaat-generaal bij de Hoge Raad en het Fairmount-arrest) zetten dit leerstuk opnieuw op de kaart.
De conclusie van de A-G
In zijn conclusie van 25 september 2026 (ECLI:NL:PHR:2026:911) benadrukt de advocaat-generaal dat de grenzen van de rechtsstrijd een harde buitengrens vormen, ook wanneer de rechter ambtshalve rechtsgronden aanvult op grond van artikel 25 Rv (wat in beginsel wel mag). Partijautonomie is het fundament: de rechter is geschilbeslechter, geen autonome oordeelvormer buiten de door partijen getrokken lijnen. Een juridisch relevant punt dat partijen niet hebben aangevoerd, mag hij niet eigener beweging beslissend maken. Doet hij dat toch, dan schendt hij artikel 24 Rv en het beginsel van hoor en wederhoor. De wederpartij moet immers weten waartegen zij zich moet verweren en gelegenheid krijgen te reageren.
Het Fairmount-arrest
Het recente Fairmount-arrest (HR 18 september 2026, ECLI:NL:HR:2026:1500, NJ 2026/267) maakt grenzen van rechterlijke beslissingsruimte concreet. In een schadestaatprocedure over een non-concurrentiebeding in de zeesleepvaart ging het bij project 1, het Fukada-project, om een agency fee. Fairmount had die vergoeding slechts gevorderd vanaf 1 september 2010, circa vijftien maanden. Het Gerechtshof Den Haag kende echter een vergoeding toe over 24 maanden. Daarmee wees het hof meer toe dan Fairmount had gevorderd. Dat overschrijdt de rechtsstrijd: artikel 23 Rv verbiedt meer toe te wijzen dan gevorderd, volgens het ne ultra petita-beginsel.
De Hoge Raad vernietigde de Haagse arresten en verwees naar Amsterdam. Fairmount bevestigt art. 23 Rv-grens: technische schadeparameters volgen de vordering; de rechter blijft gebonden, ook na een eerder andersluidend oordeel.
Les voor de praktijk
De boodschap voor de praktijk is helder. Adresseer in de memorie van grieven niet alleen de rechtsvragen, maar ook de feitelijke grondslagen van de schadeberekening, inclusief de gehanteerde periode. Wie een parameter onbesproken laat, loopt het risico dat de rechter die niet kan gebruiken, of, zoals in Fairmount, er een eigen invulling aan geeft die in cassatie sneuvelt.
De conclusie van de A-G en het Fairmount-arrest sturen hetzelfde signaal: de grenzen van de rechtsstrijd zijn geen formaliteit. Zij beschermen partijen én de legitimiteit van de beslissing. Een rechter die buiten die grenzen treedt, creëert een nietig arrest. De grens tussen een geoorloofd aanvullen van een rechtsgrond en het ongeoorloofd aanvullen van de feitelijke grondslag is soms moeilijk te trekken.
Evert Jan Heijnen is advocaat en partner bij Brackmann. Hij adviseert en procedeert over contractuele conflicten en aansprakelijkheid in de scheepsbouw en de maakindustrie.
