Vof, cv of bv: welke samenwerkingsvorm past bij een bouwproject?

Toch loont het om de rechtsvorm vroeg te kiezen. De reden ligt niet bij de aanbestedende dienst, maar bij de partners zelf: de keuze bepaalt hoe zij onderling hun risico's beheersen. En een samenwerking zonder heldere afspraken kan juridisch al een vennootschap onder firma zijn, met hoofdelijke aansprakelijkheid voor iedere partner. De rechtsvorm bepaalt uiteindelijk wie je kunt aanspreken mocht het misgaan en het is raadzaam over die keuze juridisch en fiscaal advies in te winnen.

Een praktische en juridisch verdedigbare aanpak is een gefaseerde structuur. In de eerste fase, vóór de inschrijving, volstaat een lichte samenwerkingsovereenkomst die de intentie van partijen vastlegt, de taakverdeling bij de inschrijving beschrijft en de kosten van het biedproces regelt. Een volledige projectstructuur hoeft op dat moment nog niet te worden opgericht.

Daarbij is één punt van groot belang. Naar Nederlands recht ontstaat een vennootschap onder firma van rechtswege zodra twee of meer partijen duurzaam samenwerken onder een gemeenschappelijke naam met het oogmerk winst te maken. Een informele samenwerking die aan die kenmerken voldoet, is juridisch gezien dus een vof, met hoofdelijke aansprakelijkheid als gevolg, ook als partijen dat niet uitdrukkelijk hebben beoogd. De samenwerkingsovereenkomst in de eerste fase moet daarom expliciet uitsluiten dat al een personenvennootschap wordt gevormd.

In de tweede fase, na voorlopige of definitieve gunning, wordt de definitieve rechtsvorm opgericht die past bij de omvang en de risico's van het project. Dan is ook meer bekend over de exacte projectstructuur, de financieringsbehoefte en de rol van iedere partner. De keuze tussen een vof, cv of bv kan op dat moment weloverwogen worden gemaakt.

De vof is een klassieke vorm voor een tijdelijke bouwcombinatie (TBC). De oprichting is relatief eenvoudig: de vennoten leggen hun afspraken vast in een vennootschapscontract en brengen geld, mensen, materieel of kennis in. Een belangrijk voordeel is de fiscale transparantie: de winst wordt in beginsel bij de vennoten zelf belast. Dat kan administratief en fiscaal aantrekkelijk zijn, afhankelijk van de positie van de deelnemende ondernemingen.

Daar staat een risico tegenover. Iedere vennoot is hoofdelijk aansprakelijk voor de schulden van de vof. Ontstaat door een fout van één deelnemer een aanspraak van € 500.000, dan kan de schuldeiser het volledige bedrag in beginsel bij de andere vennoot opeisen. Een interne afspraak dat de foutmaker de schade draagt, beschermt niet tegenover die schuldeiser. Hooguit resteert een regresvordering op de medevennoot, terwijl die mogelijk onvoldoende verhaal biedt. Het is daarom verstandig de financiële draagkracht, verzekeringen en tekenbevoegdheid van de andere deelnemers te controleren. De vof past vooral bij kortlopende projecten, bekende deelnemers en beheersbare financiële risico's.

De cv maakt onderscheid tussen de beherend vennoot en de commanditaire vennoot. De beherend vennoot voert de onderneming en is in beginsel onbeperkt aansprakelijk. De commanditaire vennoot, ook wel stille vennoot genoemd, brengt kapitaal in en blijft buiten het dagelijks bestuur. Zijn aansprakelijkheid is in beginsel beperkt tot zijn inbreng. Dat maakt de cv geschikt wanneer een externe geldverstrekker een bouwproject financiert, maar geen uitvoerende rol wil vervullen.

De beperking staat of valt met het beheersverbod. De stille vennoot mag zich naar buiten toe niet gedragen als bestuurder of feitelijk leidinggevende. Zelf contracten tekenen, personeel aansturen of namens de bouwcombinatie onderhandelen kan ertoe leiden dat de aansprakelijkheidsbescherming verloren gaat. De samenwerkingsovereenkomst moet daarom praktisch en scherp vastleggen waar toezicht ophoudt en besturen begint:

• welke informatie de geldverstrekker ontvangt;
• over welke besluiten hij goedkeuring mag geven;
• welke handelingen uitsluitend aan de beherend vennoot zijn voorbehouden.

De bouwpartijen die als beherend vennoot optreden, houden het volledige aansprakelijkheidsrisico.

De bv is een rechtspersoon. Bestuurders en aandeelhouders zijn in beginsel niet persoonlijk aansprakelijk voor schulden van de bv. Dat biedt een belangrijke beschermingslaag, zeker bij projecten met substantiële voorfinanciering, lange looptijden, garanties en aansprakelijkheidsrisico's. De bescherming is echter niet absoluut (zie ook mijn blog over bestuurdersaansprakelijkheid in de bouw). Bestuurders kunnen persoonlijk aansprakelijk worden bij onbehoorlijk bestuur of onbehoorlijke taakvervulling, onder meer op grond van art. 2:9 BW en in faillissementssituaties op grond van art. 2:248 BW. Ook kunnen zij aansprakelijk zijn jegens derden op grond van art. 6:162 BW.

Wie voor deze rechtsvorm kiest, moet ook rekening houden met oprichtingskosten, een notariële akte, jaarrekeningverplichtingen en meer administratie. Voor grote, langdurige of risicovolle projecten zijn die lasten meestal proportioneel.

De bv biedt meer mogelijkheden voor een duidelijke bestuurlijke structuur. In de statuten en een aandeelhoudersovereenkomst kunnen stemrechten, winstuitkering, informatievoorziening en goedkeuringsrechten worden geregeld. Een meesleeprecht of meeverkooprecht (ook wel volgrecht) kan nuttig zijn bij verkoop of overdracht van aandelen. Ook moet worden vastgelegd hoe een patstelling tussen aandeelhouders wordt opgelost, bijvoorbeeld via een escalatiestap, bemiddeling, een biedingsmechanisme of een vooraf afgesproken regeling voor uittreding.

• Vof: bij een kortlopend project met bekende partners en overzichtelijke financiële risico's kan een vof passend zijn. De eenvoud weegt dan vaak op tegen de hoofdelijke aansprakelijkheid, mits die aansprakelijkheid bewust wordt geaccepteerd en intern goed wordt verdeeld.
• Cv: een cv ligt voor de hand wanneer een externe investeerder financieel bijdraagt maar op afstand blijft. De afspraken over toezicht, informatie en goedkeuring moeten dan voorkomen dat de stille vennoot feitelijk gaat besturen.
• Bv: bij een groot, langdurig of risicovol project, zeker met minder bekende partners, is een bv doorgaans de meest robuuste keuze. Zij biedt structuur, een duidelijk bestuursmodel en een betere afscherming van het privévermogen.

De rechtsvorm is echter geen puur juridische rekensom. Fiscale overwegingen kunnen de uitkomst beïnvloeden. De keuze moet daarom vroeg worden getoetst door zowel een advocaat of jurist als een fiscalist.

Welke rechtsvorm ook wordt gekozen, een goede samenwerkingsovereenkomst of aandeelhoudersovereenkomst is onmisbaar. Daarin moet in ieder geval het volgende worden geregeld:

• Vertegenwoordiging en bevoegdheden: wie de combinatie vertegenwoordigt, welke contracten mogen worden getekend en welke uitgaven of wijzigingen voorafgaande goedkeuring vereisen.
• Beslisdrempels: wat mag een projectdirecteur zelfstandig beslissen, wanneer is unanimiteit nodig en wanneer volstaat een gewone meerderheid?
• Patstelling: een werkbare regeling is onmisbaar. Een afspraak die alleen zegt dat partijen opnieuw moeten overleggen, voorkomt geen patstelling.
• Uittreding: wat gebeurt er bij vrijwillig vertrek, langdurige ziekte, faillissement, surseance of een ernstig tekortschieten van een partner? Bij een bv moeten ook een gedwongen overdracht van aandelen, een waarderingsmethode en eventuele meesleep- en meeverkooprechten worden geregeld.
• Winst, verlies en claims: hoe winst en verlies worden verdeeld en wie het financiële effect van meerwerk, minderwerk, vertraging, ontwerpwijzigingen en claims draagt.
• Interne verantwoordelijkheid: voor ontwerp, planning, veiligheid, kwaliteit, inkoop, onderaannemers en communicatie met de opdrachtgever.
• Verzekeringen en rapportage: passende verzekeringen, rapportage en een procedure voor het melden van incidenten.

Goede afspraken zijn de basis waarop partners elkaar kunnen aanspreken en waarop een bouwproject succesvol kan worden uitgevoerd.

Een bouwproject staat of valt met goede samenwerking, en een heldere juridische structuur is daarvoor vaak noodzakelijk. Een gefaseerde aanpak is daarbij het meest praktisch: regel vóór de inschrijving een lichte samenwerkingsovereenkomst die de intentie en taakverdeling vastlegt en expliciet uitsluit dat al een personenvennootschap ontstaat. Kies de definitieve rechtsvorm na gunning, op basis van de dan bekende projectomvang, risico's en financieringsstructuur.

Een vof biedt snelheid, maar brengt hoofdelijke aansprakelijkheid mee die verder reikt dan veel ondernemers beseffen. Een cv werkt alleen goed als de rollen van uitvoerder en financier strikt gescheiden blijven. Een bv geeft de meeste structuur en bescherming, maar vraagt voorbereiding en administratieve discipline.

Bij Brackmann komen bouwrecht, ondernemingsrecht en aanbestedingsrecht samen. Voor de fiscale kant schakelen wij samen met de cliënt een fiscalist in.